Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura növbəti səfəri bir daha Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və dövlət suverenliyinin təmin olunması ilə yaranmış yeni reallığın beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən müşahidə edilməsinə imkan yaratdı. Xarici diplomatların Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinə səfəri zamanı burada həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa-quruculuq işləri, yaradılan müasir infrastruktur, tarixi və mədəni irsin qorunması istiqamətində görülən tədbirlər barədə ətraflı məlumat verilib.
Təəssüf doğuran məqam isə sözügedən səfərin Ermənistan cəmiyyətinin və ayrı-ayrı siyasi dairələrin müəyyən hissəsi tərəfindən qəbuledilməz formada qarşılanmasıdır. Xarici diplomatların Azərbaycanın suveren ərazisinə səfərinə etiraz edilməsi ilk növbədə Azərbaycanın suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə münasibətdə hələ də köhnə yanaşmaların mövcud olduğunu göstərir.
Qarabağ Azərbaycanın ayrılmaz hissəsidir. Azərbaycan öz ərazisində dövlət suverenliyini tam bərpa edib və bu ərazilərdə genişmiqyaslı quruculuq prosesi həyata keçirir. Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik nümayəndələrin ölkənin müxtəlif bölgələrinə səfər etməsi isə tamamilə təbii və qanuni diplomatik fəaliyyətdir. Buna görə də həmin səfərin Ermənistan tərəfindən müzakirə predmetinə çevrilməsi Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxilə cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər.
Burada əsas məsələ ondan ibarətdir ki, Ermənistan cəmiyyəti və siyasi dairələri yeni reallığı qəbul etməlidir. Azərbaycan xalqı 30 ilə yaxın davam edən işğalın ağır nəticələrini yaşayıb. 2020-ci ildə Vətən müharibəsində əldə edilmiş Zəfər və 2023-cü ildə Azərbaycanın öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam bərpa etməsi ilə regionda tamamilə yeni siyasi reallıq yaranıb. Bu reallığın dəyişdirilməsinə yönəlmiş istənilən cəhd isə regionda sülh və sabitliyin möhkəmləndirilməsinə xidmət etmir.
Səfər çərçivəsində Gəncəsər və Xudavəng monastır komplekslərinin də ziyarət olunması Ermənistan cəmiyyətində xüsusilə geniş müzakirələrə səbəb olub. Azərbaycan bu abidələrin Qafqaz Albaniyasının xristian irsi ilə bağlılığını vurğulayır. Ermənistanın ayrı-ayrı siyasi və media dairələri isə bu yanaşmaya qarşı çıxaraq həmin abidələri erməni dini-mədəni irsinin nümunələri kimi təqdim edirlər.
Əslində isə tarixi-mədəni irslə bağlı mübahisələrin siyasi qarşıdurma predmetinə çevrilməsi heç bir tərəfin maraqlarına xidmət etmir. Tarixi abidələrin mənsubiyyəti ilə bağlı məsələlər elmi araşdırmalar, tarixi mənbələr və beynəlxalq ekspertlərin iştirakı ilə obyektiv şəkildə öyrənilməlidir. Əsas məqsəd isə tarixi və dini abidələrin qorunması, onların gələcək nəsillərə çatdırılması olmalıdır.
Azərbaycan Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda bütün tarixi və mədəni irsin qorunmasına məsuliyyətlə yanaşdığını dəfələrlə bəyan edib. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə məscidlər, kilsələr, monastırlar, qəbiristanlıqlar və digər tarixi-mədəni obyektlər dövlət tərəfindən nəzarətdə saxlanılır. Azərbaycan bütün dini və mədəni irs nümunələrinin qorunmasının vacibliyini vurğulayır.
Lakin mədəni irs məsələsinə münasibətdə ikili standartların tətbiqi yolverilməzdir. Ermənistan tərəfi Qarabağdakı xristian irsi məsələsini gündəmə gətirərkən, indiki Ermənistan ərazisində tarixən yaşamış azərbaycanlıların yaratdığı mədəni irsin taleyinə də eyni həssaslıqla yanaşmalıdır. Azərbaycan xalqının həmin ərazilərdə əsrlər boyu yaratdığı məscidlər, qəbiristanlıqlar, yaşayış məntəqələri və digər tarixi-mədəni nümunələr də regionun tarixinin ayrılmaz hissəsidir.
Təəssüf ki, indiki Ermənistan ərazisində Azərbaycan xalqına məxsus tarixi-mədəni izlərin əhəmiyyətli hissəsinin zaman ərzində dağıdılması və ya dəyişdirilməsi ilə bağlı çoxsaylı faktlar mövcuddur. Bu məsələnin beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətinə çatdırılması və obyektiv şəkildə araşdırılması vacibdir. Mədəni irsə münasibət etnik və dini mənsubiyyətə görə fərqləndirilməməli, universal prinsiplər əsasında müəyyən edilməlidir.
Ermənistan cəmiyyətində müşahidə olunan bəzi reaksiyalar isə göstərir ki, tarixi məsələlərdən siyasi məqsədlərlə istifadə cəhdləri hələ də qalmaqdadır. Qarabağın tarixi və mədəni irsi ilə bağlı birtərəfli narrativlərin yenidən gündəmə gətirilməsi, Azərbaycanın suveren ərazisində keçirilən diplomatik səfərlərə etiraz edilməsi və revanşist ritorikanın ayrı-ayrı nümunələrinin səsləndirilməsi regionda formalaşmış yeni reallıqla uzlaşmır.
Bu baxımdan Ermənistan parlamentinin spikeri Ruben Rubinyanın məsələ ilə bağlı açıqlaması da diqqət çəkir. Ermənistanın siyasi institutlarında səsləndirilən fikirlər sülh gündəliyinin mahiyyətinə uyğun olmalıdır. Ayrı-ayrı siyasi şəxslərin açıqlamaları bütövlükdə Ermənistan dövlətinin mövqeyi kimi qəbul edilməsə də, bu cür ritorikanın ictimai-siyasi diskursda yer alması narahatlıq doğurur.
Digər tərəfdən, Ermənistan parlamentində 2022-ci ilin sentyabrında baş vermiş döyüşlərdə həlak olan hərbçilərin xatirəsinin yad edilməsi də Ermənistanın daxili siyasi gündəliyində həmin hadisələrə münasibətin necə formalaşdırıldığını göstərən nümunələrdən biridir. Azərbaycan tərəfi həmin dövrdə Ermənistan silahlı qüvvələrinin genişmiqyaslı təxribatlarına cavab olaraq öz ərazi bütövlüyünü və təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilə tədbirlər görmüşdü. Belə hadisələrə yanaşmada tarixi faktların birtərəfli təqdim olunması əvəzinə, sülhə və qarşılıqlı anlaşmaya xidmət edən mövqenin ortaya qoyulması daha məqsədəuyğundur.
Bu gün Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində əsas məsələ sülh prosesinin davam etdirilməsi və regionda davamlı sabitliyin təmin olunmasıdır. Azərbaycan öz mövqeyini dəfələrlə bəyan edib: regionda sülh, təhlükəsizlik və əməkdaşlıq yalnız dövlətlərin bir-birinin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət etməsi əsasında mümkündür.
Ermənistanın da yeni reallıqları qəbul etməsi, revanşist yanaşmalardan uzaqlaşması və Azərbaycanla münasibətlərin gələcəyə hesablanmış yeni müstəvidə qurulmasına töhfə verməsi vacibdir. Çünki sülh yalnız dövlətlər arasında imzalanan sənədlərlə məhdudlaşmır. Davamlı sülh üçün cəmiyyətlərdə də yeni düşüncə formalaşmalı, qarşılıqlı düşmənçilik və nifrət ritorikasından imtina edilməlidir.
Azərbaycan artıq Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda genişmiqyaslı bərpa və quruculuq prosesini həyata keçirir. İşğaldan azad olunmuş ərazilərə keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı təmin edilir, yeni şəhər və kəndlər salınır, müasir infrastruktur yaradılır. Xarici diplomatların bu ərazilərə səfərləri həmin proseslərlə yerində tanış olmaq və mövcud reallığı birbaşa müşahidə etmək baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bu səfərlər həm də Azərbaycanın öz ərazisində həyata keçirdiyi fəaliyyətin beynəlxalq ictimaiyyət üçün açıq olduğunu nümayiş etdirir. Ermənistan cəmiyyətinin ayrı-ayrı dairələrinin bu səfərlərə etiraz etməsi isə Azərbaycanın yaratdığı yeni reallığı dəyişə bilməz.
Regionun gələcəyi artıq müharibə və qarşıdurma ritorikası ilə deyil, sülh və əməkdaşlıq gündəliyi ilə müəyyən edilməlidir. Bunun üçün Ermənistan cəmiyyətində də yeni siyasi düşüncənin formalaşmasına ehtiyac var. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi ilə bağlı reallığın qəbul edilməsi, tarixi məsələlərə obyektiv yanaşılması və revanşist çağırışlardan uzaqlaşılması Cənubi Qafqazda davamlı sülhün əsas şərtlərindən biridir.
Azərbaycan öz mövqeyində qəti və ardıcıldır. Ölkəmiz sülhün, regional əməkdaşlığın və qarşılıqlı hörmətin tərəfdarıdır. Lakin sülhün davamlı olması üçün tərəflər yeni reallıqları qəbul etməli və keçmiş münaqişənin ritorikasını gələcəyə daşımamalıdırlar.
Diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri də bir daha göstərdi ki, Azərbaycan artıq yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyat yenidən qurulur, insanlar öz doğma torpaqlarına qayıdır və bölgənin gələcəyi quruculuq, inkişaf və sülh üzərində formalaşır. Bu reallığı qəbul etmək regionda uzunmüddətli sülh və sabitliyin təmin olunmasına xidmət edən yeganə konstruktiv yanaşmadır.
Abbas Əliyev
YAP Abşeron rayon təşkilatının sədri