20 sentyabr Azərbaycan tarixində xüsusi məna daşıyan günlərdən biridir. Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü ölkəmizin ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam təmin olunması ilə bağlı mühüm tarixi hadisələri özündə əks etdirir. Bu əlamətdar gün həm uzun illər davam edən torpaq həsrətinin sona çatmasının, həm də Qarabağda yeni inkişaf mərhələsinin başlanmasının rəmzidir. Bu baxımdan Ağdərə rayonunun yenidən yaradılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Qarabağın mühüm bölgələrindən biri olan Ağdərə tarixən əlverişli coğrafi mövqeyi, zəngin təbii ehtiyatları və qədim tarixi-mədəni irsi ilə seçilib. Rayon ərazisində yerləşən tarixi abidələr, təbii sərvətlər və su ehtiyatları onun həm strateji, həm də iqtisadi baxımdan əhəmiyyətini artırırdı. Lakin Birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində yaranmış vəziyyət Ağdərənin inzibati statusuna da təsir göstərdi. 1992-ci ilin dekabrında qəbul edilmiş qərarla Ağdərə rayonu ləğv edilərək əraziləri Tərtər, Kəlbəcər və Ağdam rayonları arasında bölüşdürüldü.
İşğal illərində bölgənin yaşayış məntəqələri dağıdıldı, tarixi-mədəni irsə ciddi ziyan vuruldu, təbii sərvətlərdən qanunsuz istifadə edildi. Uzun illər ərzində Ağdərə öz sakinlərinin doğma yurduna qayıdacağı günü gözlədi.
2023-cü ilin sentyabrında keçirilmiş lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra bölgədə Azərbaycanın dövlət suverenliyi tam bərpa edildi. Bunun ardınca işğaldan azad edilmiş ərazilərdə idarəetmənin daha səmərəli təşkili və bərpa prosesinin sürətləndirilməsi istiqamətində mühüm addımlar atıldı. 2023-cü ilin dekabrında Milli Məclisin qəbul etdiyi qanunla Ağdərə rayonu yenidən inzibati ərazi vahidi kimi yaradıldı. Beləliklə, Ağdərənin ölkənin inzibati xəritəsində əvvəlki statusunun bərpası istiqamətində mühüm hüquqi addım atılmış oldu.
Ağdərənin yenidən rayon kimi formalaşdırılması təkcə inzibati dəyişikliklə məhdudlaşmır. Bu proses bölgənin gələcək iqtisadi inkişafı üçün də geniş imkanlar yaradır. Ərazinin zəngin mineral resursları, o cümlədən qızıl, mis və polimetal yataqları onun sənaye potensialını artıran əsas amillərdəndir. Bu sərvətlərdən qanunvericiliyin tələblərinə və ekoloji prinsiplərə uyğun istifadə regionun iqtisadi fəallığının yüksəlməsinə xidmət edə bilər.
Ağdərənin əhəmiyyətini artıran digər mühüm amil Sərsəng su anbarıdır. Su mənbəyi ətraf rayonların kənd təsərrüfatı üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması Tərtər, Bərdə, Yevlax və Goranboy rayonlarında əkinçiliyin inkişafına, məhsuldarlığın yüksəlməsinə və ümumilikdə aqrar sektorun canlanmasına müsbət təsir göstərə bilər.
Ağdərənin bərpası onun tarixi-mədəni irsinin qorunmasını da əhatə edir. Rayon ərazisində yerləşən qədim alban məbədləri və digər tarixi abidələr Azərbaycanın zəngin mədəni irsinin mühüm nümunələridir. Vəngli kəndində yerləşən Qandzasar monastırı da bu baxımdan xüsusi tarixi əhəmiyyətə malikdir. Bu abidələrin qorunması, tədqiqi və gələcək nəsillərə çatdırılması mühüm vəzifələrdən biridir.
Hazırda Ağdərədə həyata keçirilən bərpa və quruculuq işləri Qarabağda aparılan genişmiqyaslı yenidənqurma prosesinin tərkib hissəsidir. "Böyük Qayıdış" proqramı çərçivəsində əsas diqqət təhlükəsizliyin təmin edilməsinə, yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulmasına və insanların doğma torpaqlarına qayıdışı üçün lazımi şəraitin yaradılmasına yönəlib.
Bölgənin mürəkkəb relyefi və mina təhlükəsi qarşıda duran əsas məsələlərdən biri olaraq qalır. Bu səbəbdən ərazilərin minalardan təmizlənməsi istiqamətində işlər davam etdirilir. Təhlükəsizliyin təmin olunması ilə paralel olaraq yolların, nəqliyyat əlaqələrinin və digər infrastruktur obyektlərinin yenilənməsi həyata keçirilir. Tərtər–Ağdərə, Bərdə–Ağdam və Kəlbəcər istiqamətlərində aparılan yol layihələri bölgənin digər ərazilərlə əlaqələrinin möhkəmləndirilməsinə və gələcək iqtisadi fəallığa şərait yaradır.
Enerji və kommunal infrastrukturun qurulması da bərpa prosesinin mühüm istiqamətlərindəndir. Su elektrik stansiyalarının yenilənməsi, elektrik və içməli su təminatının yaxşılaşdırılması, qazlaşdırma və müasir rabitə imkanlarının yaradılması bölgədə yaşayış üçün müasir standartlara uyğun şərait formalaşdırmağa hesablanıb. Bu layihələr eyni zamanda Qarabağın yaşıl enerji potensialından daha səmərəli istifadə edilməsinə imkan verir.
Ağdərənin gələcək inkişafında insan amili xüsusi yer tutur. Yeni yaşayış məhəllələrinin, məktəblərin, bağçaların, tibb müəssisələrinin və digər sosial obyektlərin yaradılması keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışını asanlaşdıracaq. "Ağıllı şəhər" və "Ağıllı kənd" yanaşmalarının tətbiqi isə yeni yaşayış məkanlarının müasir texnologiyalar əsasında qurulmasına imkan verəcək.
Bununla yanaşı, iqtisadi imkanların genişləndirilməsi üçün sənaye və emal müəssisələrinin, aqroparkların və turizm obyektlərinin yaradılması nəzərdə tutulan inkişaf istiqamətlərindəndir. Yeni iş yerlərinin açılması və sahibkarlıq fəaliyyətinin genişlənməsi Ağdərənin iqtisadi potensialının reallaşdırılmasına və əhalinin davamlı məşğulluğuna töhfə verə bilər.
20 sentyabrın Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü kimi qeyd olunması Azərbaycanın müasir tarixində baş verən mühüm dəyişikliklərin simvolik ifadəsidir. Ağdərə rayonunun yenidən yaradılması isə bu tarixi prosesin mühüm nəticələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Bu gün Ağdərədə aparılan bərpa və quruculuq işləri yalnız dağıdılmış ərazilərin yenilənməsi deyil, eyni zamanda yeni həyatın qurulması prosesidir. Qarabağın ümumi inkişaf strategiyasının tərkib hissəsi olan bu layihələr bölgənin sosial, iqtisadi və mədəni potensialının yenidən üzə çıxarılmasına xidmət edir. Ağdərənin dirçəlişi Azərbaycanın gələcəyə hesablanmış quruculuq siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi qarşıdakı illərdə də davam edəcək.
Abbas Əliyev
YAP Abşeron rayon təşkilatının sədri